آیا کشت زیتون و انار در طالقان ممکن است؟

در کتاب  آثار البلاد و اخبار العباد نوشته ی  زكريا بن محمد بن محمود قزوينى ( 600-682 هـ  ق ) درتنها مطلبی که در باب طالقان ذکر گردیده است چنین آمده است :

"طالقان كورة ذات قرى بقهستان بين قزوين وجيلان في جبال الديلم‏.‏ في جبالهم الزيتون والرمان يجلب إلى قزوين منها الزيتون وحب الرمان الكثير‏.‏ ينسب إليها أبو الخير أحمد بن إسماعيل الملقب برضى الدين‏.‏ كان عالماً فاضلاً ورعاً صاحب كرامات‏"

"طالقان دهستانی کوهستانی مابین قزوین و گیلان در کوههای دیلم است. که در کوههای آن زیتون و انار وجود دارد و از آنجا زیتون و انار بسیاری به قزوین آورده میشود و ابوالخیر احمدبن اسماعیل ملقب به رضی الدین اهل آنجاست که مرد عالم و فاضل و خوش اخلاق و صاحب کراماتی میباشد"

این کتاب در سال 674 تالیف شده است یعنی 758 سال قبل و با توجه به گزارش کتاب که میزان محصول زیتون و انار طالقان آنقدر زیاد بوده که به قزوین بوفور ارسال میشده جای تعمق دارد. و اما بد نیست نگاهی به شرایط زیستی این دو گیاه بیندازیم:

 

 

 

زیتون: گیاهی است نیمه گرمسیری – متوسط درجه حرارت سالیانه 15-20 درجه سانتیگراد – میزان انرژی خورشیدی مناسب  بیش از 1500 ساعت آفتاب در سال -  PH مناسب 6 – 7  - ارتفاع مناسب 700 تا 1000 متر از سطح دریا .

انار: گیاهی است نیمه گرمسیری – متوسط درجه حرارت در زمان رشد و نمو میوه 38 درجه سانتیگراد – میزان سرمای سالیانه بين 400 - 200 ساعت كمتر از 7 درجه سانتيگراد - ارتفاع مناسب  تا 2000 متر از سطح دریا .

 

روستاهای طالقان در ارتفاع 1400 تا 3300 متر از سطع دریا پراکنده اند

همانطور که میدانیم ارتفاع بالاتر از 1000 متر و متوسط دمای سالیانه کمتر از 13 درجه سانتیگراد و بیش از 24 درجه سانتیگراد برای زیتون نامناسب و مضر است . زیتون در مکانهایی با زمستانهای معتدل و تابستانهای گرم و خشک و طولانی بهترین عملکرد را دارد.

درخت انار نیز در ارتفاع 2000 متر به بالا راندمان خود را از دست میدهد همچنین این گیاه در آب و هوای نیمه گرمسیری و نیمه خشک بهترین راندمان را دارد.

بنابر این شرایط زیست محیطی طالقان برای رشد و ثمر دهی این دو گیاه بسیار نامناسب میباشد وحتی یک مورد نیز شنیده نشده است که در سرتاسر طالقان درخت زیتون یا انار بصورت مجموعه ای وجود داشته باشد.

پس چه توضیحی برای این گزارش کتاب آثار البلاد میتوان داشت؟

در این مورد سه گزینه محتمل میباشد:

1)     گزارش مذکور اساساً نادرست میباشد.

توضیح : با توجه به اینکه مرحوم ذکریای قزوینی جغرافی‌دان، دانشمند، تاریخ‌نویس و فیلسوف بوده و در مناسب حساس دولتی خدمت نموده و به بسیاری از کشورهای آن دوران سفر نموده و با سبک نگارش تحقیقی آشنایی کامل داشته بعید به نظر میرسد گزارشی خلاف واقع در کتاب وزین خویش ذکر نماید و اعتبار کتاب را مخدوش نماید. همچنین از این نظر که ایشان زاده قزوین میباشد حداقل به جغرافیای زادگاه خود و شهر های اطراف آن احاطه کامل داشته است و از این رو این احتمال بعید میباشد.

2)     شرایط آب و هوایی در آن دوران مساعد کشت زیتون و انار بوده است و با امروز تفاوت داشته است. و یا گونه هایی از این دو گیاه که مقاوم به شرایط سرد و خشک بوده اند در آن زمان وجود داشته اند.

توضیح : همانطور که میدانیم شرایط آب و هوایی در پریود های خاصی تغییر مینماید و دما در این پریودها به تناوب کاهش یا افزایش میابد ولی این باعث نمیگردد که یک اقلیم سرد و خشک مانند طالقان به یک اقلیم نیمه گرمسیری تبدیل شود چون این پریودها اغلب در دوره هایی کوچکتر از یک قرن اتفاق می افتد. از آن گذشته اگر شرط آب و هوا را قبول نمائیم شرط ارتفاع از سطح دریا تغییر پذیر نبوده و این احتمال نیز محلی از اعراب ندارد.

در مورد وجود گونه های مقاوم به سرما نیز چنانچه این احتمال را بپذیریم باید بپذیریم که در سایر نقاط سردسیر نیز چنین گونه هایی دیده شده باشد که اینجانب تاکنون به چنین موردی برخورد نکرده ام.

3)     گستره جغرافیایی طالقان در آنزمان از وضعیت کنونی فراتر بوده و شامل نقاطی که در آن زیتون و انار کشت میگردیده بوده است.

توضیح:این احتمال به چند دلیل به صحت نزدیکتر است:

الف) در گزارش کتاب آثارالبلاد طالقان را محدوده ای بین قزوین و گیلان و در کوههای دیلم ذکر نموده است یعنی محدوده ای که رودبار را نیز شامل میگردد.

ب) طالقان تا قبل از احداث راه شوسه تهران قزوین راه عمومی به سمت قزوین نداشته و بیشتر از طریق تنکابن و الموت  ارتباطات خود را برقرار میساخته است و حتی ناصرالدین شاه  در سفر خود از طریق کلاردشت به پراچان و از آنجا به طالقان وارد شده است.

پ) در گزارش کتاب آمده است که از طالقان زیتون و انار فراوان به قزوین میآورند یعنی نزدیکترین شهر تجاری به طالقان مذکور شهر قزوین بوده است( با توجه به لطافت زیتون برای حمل و نقل و داشتن روغن و اینکه سریعتر باید به مقصد برسد). در حالیکه ابولفداء (672-732 ق) که در همان عصر میزیسته از قول ابن حوقل می‌گوید: طالقان به دیلم نزدیکتر است تا به قزوین (تقویم البلدان؛ ص487) و نیز یاقوت حموی در معجم البلدان میگوید  طالقان عبارتست از شهر و رستاقی فیمابین قزوین و ابهر  همچنین حمدالله مستوفی در نزهت القلوب  سر اندود و جرود و قهپایه و کن و کرج را از توابع طالقان میداند و همه اینها میرساند که وسعت طالقان درقدیم بسیار بیش از حدود امروزی بوده و این نکته احتمال اینکه زیتون و انار از رودبار به قزوین ارسال میشده و نه از طالقان کنونی را تقویت مینماید.

 

علی برنگی

1390/5/29

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید